ساعت با فرم نوين 24 ساعتي حداقل از قرن پانزدهم مورد استفاده بوده است؛ حدود شش قرن قبل از ميلاد، بابلي ها «در عصر امپراطوري دوم» چند مورد ابداعي از خود به جاي گذاشته اند كه امروزه نيز مورد استفاده كليه كشور هاست. مرسوم داشتن هفت روز هفته و تعيين عدد پايه 60 براي ساعت، از يادگارهاي بابلي ها بشمار مي رود. بابلي ها عقيده داشتند چون عدد 60 به اعداد 1، 2، 3، 5، 6، 10، 15، 20، 30 قابل تقسيم است. لذا، اين عدد را پايه در نظر گرفته و مبناي تقسيم بندي ساعت قرار دادند. همچنين تقسيم بندي دايره به 360 درجه «مضربي از 60» از كارهاي بابلي ها مي باشد.

انواع ساعات ابتدائي:
بد نيست بدانيم كه در گذشته بشر براي دانستن وقت و ايام، با توجه به تجربه و دانش زمانه، ساعت هائي را اختراع كرده و مورد استفاده قرار داده است كه مهم ترين آنها عبارت است از:

ساعت سايه اي:مصريان قديم ساعتي ساختند كه به آن ساعت سايه اي مي گفتند. اين ساعت به گونه اي بود كه سايه قطعه اي چوب عمودي برروي يك قطعه چوب افقي مي افتاد و زمان را با ان اندازه مي گرفتند.

ساعت آبي: ساعت آبي نيز توسط مصريان اختراع شد. در اين نوع ساعت، از جريان يك نواخت آب استفاده مي شده، به اين ترتيب كه داخل ظرف مدرج سوراخ دار را با آب پر مي كردند كه آب قطره قطره از سوراخ كوچك مي چكيده و با توجه به مقدار آب خروجي، زمان تا حدودي معلوم مي شده است.

نمونه ساعت آبي

ساعت آفتابي: در ساعت خورشيدي، ميله اي عمودي بر سطح افقي نصب مي شده است كه با اندازه گيري سايه آن ميله، زمان معلوم مي شده است (در ادامه به اين نوع ساعت بيشتر پرداخته شده است).

ساعت آفتابي

ساعت شني يا ماسه اي: از دو حباب شيشه اي چسبيده به هم تشكيل مي شده كه ميان آن، سوراخ باريكي براي رد شدن شن يا ماسه تعبيه مي كردند تا شن ها بتدريج از حباب بالا به حباب پايين جمع شود. بعد ظرف را وارونه مي كردند و همان عمل تكرار مي شد. با معلوم شدن تعداد دفعات جابجا شده شن ها در حباب ها، حدود تقريبي زمان مشخص مي گرديد.

نمونه ساعت شني

ساعت شمعي: در اين نوع ساعت، بدنه شمع مدرج مي شد و با سوختن شمع و كوتاه شدن آن زمان را محاسبه مي كردند.

انواع جديدتر ساعت:
با پيشرفت علم و دانش بشري، به تدريج ساعت هاي دقيق تر مكانيكي، وزنه اي، فنردار، برقي، باطري دار و كامپيوتري جاي ساعت هاي آبي، آفتابي و ماسه اي را گرفتند. مخصوصا از زمان استفاده انسان از فنر جهت راه انداختن چرخ هاي دندانه دار، كه به ساعت شمار و دقيقه و حتي ثانيه شمار متصل هستند، سنجش دقيق زمان براي همه به طور ساده امكان پذير گرديد. در اوايل قرن شانزدهم اولين ساعت مچي آهني، كه نسبتا زمخت بوده، توسط يك نفر آلماني ساخته شد. بعدها در اواخر قرن هجدهم با استفاده از فنر و چرخ دنده هاي بسياركوچك، امكان ساختن ساعت هاي مچي ظريف به وجود آمد، به طوري كه اولين ساعت هاي مچي شبيه ساعت هاي امروزي، در كشور سوئيس «از سال هاي 1790 به بعد» ساخته شد.

بين سال هاي 1865 تا 1868 بزرگ ترين، حجيم ترين و جسيم ترين ساعت ديواري جهان، در كليساي سن پير در فرانسه نصب گرديد. ارتفاع ساعت 1/12 متر عرض آن 09/6 متر و ضخامتش 7/2 متر بوده كه از 90000 قطعه تشكيل شده است. در مقابل بزرگ ترين ساعت، ظريف ترين ساعت دنيا فقط 98/0 ميلي متر قطر دارد.

ساعت هايي با تكنولوژي هاي جديد:
تكنولوژي امروزي، انسان را قادر ساخته ساعت هاي بسيار ظريف و دقيق مكانيكي، تمام الكترونيكي، كامپيوتري و حتي اتمي بسازد.

ساعت آفتابي:
توالي فصل ها و تأثير آن بر زندگي انسان ها از زمان هاي دور، دانش تقويم را به نيازي اصلي براي انسان در تمدن هاي بزرگ تبديل كرد. موضوع اصلي تقويم سنجش و اندازه گيري زمان بود و در اين ميان دانستن مدت روز و داشتن زمان آن بسيار مهم مي نمود. حضور خورشيد در آسمان و تكرار روز و شب انديشهٔ ساخت نخستين ابزار براي سنجش زمان را در انسان ايجاد كرد و به اين ترتيب ساعت هاي آفتابي به عنوان اولين ساعت ها ساخته شد و با درك بهتر انسان از كارايي كرهٔ آسماني پيشرفت بيشتري كرد. براساس نوشته هاي هرودوت قدمت اين ساعت ها به 5000 سال قبل برمي گردد و او ساخت اين ابزار را به سومري ها و كلداني ها نسبت مي دهد، اقوامي كه در منطقهٔ بين النهرين مي زيستند.

بر مبناي مدارك موجود نخستين كسي كه به محاسبات نظري ساعت هاي آفتابي توجه كرد و باعث رواج آن ها شد، آنكسيماندر اهل ملطيه در قرن 6 پيش از ميلاد بود. در اين دوران بود كه ساعت هاي آفتابي در نقاط مختلف امپراطوري يونان گسترش يافت. خارج از تمدن يونان، در حدود 340 سال پيش از ميلاد ستاره شناسي كلداني به نام بروسوس نخستين ساعت آفتابي كروي را طراحي كرد. در اين ساعت آفتابي جذاب شاخص درون نيمكره اي واقع بود كه علاوه بر نشان دادن زمان بر حسب يك تقسيم بندي 12 ساعتهٔ طول روز، بلنداي سايه و نيز فصل ها را مشخص مي كرد.

نخستين ساعت هاي آفتابي كه شايد حتي پيش از اين اقوام نيز بوده است، تنها گذر خورشيد را از نصف النهار ناظر مشخص مي كرد كه همان ظهر شرعي است. سومري ها اين ساعت را گسترش دادند و اولين نمونه ساعت هاي آفتابي عمودي را ساختند. در اين ساعت ها كه ساده ترين نوع ساعت هاي آفتابي است، يك شاخص عمودي سايه اي بر صفحه اي مي اندازد كه تقسيم بندي آن نشانگر ساعت هاي روز است.

ساعت آفتابي وسيله اي است كه زمان را با استفاده از مكان خورشيد در آسمان مي سنجد. معمول ترين نوع ساعت آفتابي از ميله اي ساخته شده است كه روي صفحه اي قرار دارد و ساعت هاي شبانه روز روي صفحه نشانه گذاري شده اند. وقتي مكان خورشيد در آسمان عوض مي شود، مكان سايهٔ ميله هم روي صفحه جابه جا مي شود و ساعت را نشان مي دهد.

نمونه اي از يك ساعت آفتابي

يك ساعت آفتابي در فرانكفورت آلمان
 

ساعت آفتابي در مقابل دانشكدهٔ مهندسي كامپيوتر دانشگاه صنعتي شريف تهران

ساعت هاي آفتابي در فرهنگ مردم:
در بيشتر شهرهاي بزرگ اين ساعت ها در ميدان اصلي نصب مي شد تا مردم ساعت را بدانند. نمونه هاي بسياري از اولين ساعت هاي آفتابي تا امروز وجود دارد كه با پيشرفت علم و دانش انسان در زمينهٔ رياضيات، كامل تر و دقيق تر شده است و امروزه اين ساعت ها به عنوان نمادي از تمدن هر سرزمين مورد توجه قرار مي گيرند.

دقت ساعت هاي آفتابي:
بيشتر ساعت هاي آفتابي تزئيني براي عرض جغرافيايي 45 درجه طراحي مي شوند. اگر بخواهيم چنين ساعت هايي را براي عرض هاي جغرافيايي ديگر به كار ببريم، بايد صفحهٔ ساعت را كج كنيم تا محور ساعت (راستاي ميلهٔ ساعت) موازي با محور چرخش زمين قرار بگيرد و راستايش (در نيم كرهٔ شمالي) به سمت قطب شمال باشد. ساعت هاي آفتابي معمولي، زمان ظاهري خورشيدي را نشان مي دهند. اين زمان با زماني كه از ساعت مي خوانيم كمي فرق دارد و در طول سال تا حدود 15 دقيقه جابه جا مي شود. اين ساعت ها تنها 4 روز در طول سال با ساعت هاي مكانيكي مطابقت دارند (16 آوريل، 14 ژوئن، 2 سپتامبر و 25 دسامبر). اين پديده به اين خاطر است كه راستاي محور چرخش زمين به دور خود كاملاً ثابت نيست و زمين هنگام چرخش به دور خود كمي تاب مي خورد. ساعت هاي آفتابي دقيق هميشه جدول يا نموداري در كنار خود دارند كه اين اختلاف زمان را در ماه هاي مختلف سال تصحيح مي كند. برخي ديگر از ساعت هاي آفتابي پيچيده نيز با خميده كردن خط ساعت ها روي صفحهٔ خود يا با روش هاي ديگر مستقيماً ساعت درست را نشان مي دهند.

منبع: http://hosc.blogfa.com/post-212.aspx